W sercu Gór Sowich, niedaleko Sierpnicy, kryje się jeden z najbardziej enigmatycznych obiektów II wojny światowej w Polsce. Podziemne Miasto Osówka to labirynt betonowych korytarzy i hal wykutych w skale, którego prawdziwe przeznaczenie do dziś pozostaje nierozwiązaną zagadką. Niemcy budowali ten kompleks w latach 1943-1945, używając do pracy tysięcy więźniów, ale nigdy nie zdążyli go ukończyć. Co mieli ukryć pod ziemią? Może kwaterę Hitlera, a może tajne fabryki broni – nikt nie wie na pewno.

Projekt Riese – największa tajemnica Gór Sowich

Osówka stanowi największy i najbardziej zaawansowany fragment przedsięwzięcia znanego jako Riese (po niemiecku „Olbrzym”). Pod koniec wojny III Rzesza prowadziła w Sudetach gigantyczny program budowy podziemnych obiektów. Kierowała nim Organizacja Todt – paramilitarna formacja odpowiedzialna za wielkie projekty inżynieryjne nazistów.

Prace rozpoczęły się tu w połowie 1943 roku. Do drążenia tuneli i betonowania hal użyto więźniów z pobliskich obozów koncentracyjnych, głównie z sieci podobozów Gross-Rosen. Warunki były mordercze – ludzie pracowali po kilkanaście godzin na dobę, często bez odpowiedniego jedzenia i odzieży. Wielu z nich nie przeżyło.

Mimo dwóch lat intensywnych robót, kompleks nigdy nie został ukończony. Niemcy ewakuowali się stąd w pośpiechu w 1945 roku, zabierając ze sobą dokumentację. Zostawili tylko betonowe ściany, niedokończone korytarze i mnóstwo pytań bez odpowiedzi.

Osówka to najdłuższy udostępniony turystycznie kompleks podziemny w Górach Sowich – można tu zwiedzić prawie 2 kilometry korytarzy i tuneli wykutych w skale.

Co zobaczysz pod ziemią

Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, co ma sens – bez znajomości terenu łatwo się tu zgubić. Temperatura pod ziemią utrzymuje się przez cały rok na poziomie około 8-10 stopni, więc warto zabrać kurtkę nawet w upalne lato.

Już pierwsze metry robią wrażenie. Betonowe korytarze są szerokie na tyle, że spokojnie przejechałby tędy samochód. Niektóre hale mają po 10 metrów wysokości – to przestrzenie zaprojektowane na skalę przemysłową, nie do przechowywania dokumentów czy ukrywania się garstki ludzi. Stąd teoria o podziemnych fabrykach wydaje się równie prawdopodobna jak ta o kwaterze dowództwa.

Podczas trasy historycznej – najbardziej popularnej – przewodnik opowiada o budowie kompleksu i teoriach dotyczących jego przeznaczenia. Nowoczesne rozwiązania multimedialne dodają klimatu: w niektórych miejscach pojawiają się hologramy postaci historycznych, można obejrzeć filmy dokumentalne i trójwymiarowe zdjęcia z czasów wojny. Jest też wystawa sprzętu – od narzędzi używanych przez więźniów po broń i wyposażenie żołnierzy.

Fragmenty kompleksu są zalane wodą. W niektórych miejscach trzeba przejść po specjalnie przygotowanych pomostach nad wodą, co dodaje przygodowego charakteru całej wyprawie.

Różne trasy dla różnych potrzeb

Osówka oferuje kilka wariantów zwiedzania. Trasa historyczna trwa około godziny i jest dostępna bez rezerwacji – wystarczy przyjść w godzinach otwarcia. To dobry wybór dla większości turystów, w tym rodzin z dziećmi (choć młodsze pociechy mogą się nudzić przy dłuższych opowieściach przewodnika).

Trasa edukacyjna skierowana jest głównie do grup szkolnych. Dzieci rozwiązują krzyżówki tematyczne i szarady historyczne, co sprawia, że wiedza wchodzi łatwiej niż podczas tradycyjnego wykładu. Spacer obejmuje zarówno podziemia, jak i część naziemną kompleksu.

Dla spragnionych mocniejszych wrażeń przygotowano trasę ekstremalną. Odbywa się tylko w wybrane dni (wtorek, czwartek, sobota) o godzinie 16:00 i wymaga rezerwacji. Tutaj czeka już prawdziwa przygoda – przeprawa łodzią desantową przez zalane fragmenty, most wiszący, pokonywanie trudniejszych odcinków. Nie jest to jednak wyprawa dla osób z problemami z poruszaniem się – wymaga podstawowej sprawności fizycznej.

Najdłuższa opcja to Ekspedycja Riese, która łączy zwiedzanie podziemi z eksploracją części naziemnej. Uczestnicy rozwiązują zadania historyczne i sprawnościowe, co może zająć nawet kilka godzin. To propozycja dla prawdziwych entuzjastów historii i miłośników aktywnego spędzania czasu.

Temperatura pod ziemią przez cały rok wynosi około 8-10°C – nawet w sierpniu warto mieć ze sobą cieplejszą bluzę lub kurtkę.

Ścieżka Pamięci – nowy wymiar zwiedzania

W ostatnim czasie kompleks rozszerzył swoją ofertę o Ścieżkę Pamięci pod tytułem „Mroki historii. Losy więźniów Osówki”. To ważny element, który przypomina, że za imponującymi betonowymi konstrukcjami kryje się dramat tysięcy ludzi zmuszonych do pracy w nieludzkich warunkach.

Ta część ekspozycji ma wymiar edukacyjny i upamiętniający. Pokazuje, jaka była cena budowy tego gigantycznego obiektu i kim byli ci, którzy go faktycznie budowali – nie niemieccy inżynierowie, ale więźniowie obozów koncentracyjnych z całej Europy.

Dla kogo jest Osówka

Przede wszystkim dla miłośników historii II wojny światowej i tajemnic, które ta wojna po sobie zostawiła. Jeśli fascynują cię nierozwiązane zagadki i projekty III Rzeszy, to miejsce obowiązkowe.

Rodziny z dziećmi też znajdą tu coś dla siebie, choć warto brać pod uwagę wiek pociech. Dzieci powyżej 8-10 lat zazwyczaj są zainteresowane, zwłaszcza jeśli lubią przygodowe historie. Młodsze mogą się znudzić, bo zwiedzanie wymaga skupienia i słuchania przewodnika przez dłuższy czas. Trasa edukacyjna z zagadkami pomaga utrzymać uwagę najmłodszych.

Osoby szukające nietypowych atrakcji również będą zadowolone. To nie jest kolejne muzeum z gablotami – to prawdziwa eksploracja podziemnego labiryntu, gdzie można poczuć się jak odkrywca.

Mniej odpowiednia będzie Osówka dla osób z problemami z poruszaniem się – korytarze mają nierówne podłoża, są schody, a część tras wymaga przechodzenia przez trudniejsze fragmenty. Warto o tym pamiętać planując wizytę.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać

Godziny otwarcia: Kompleks jest otwarty codziennie przez cały rok, od poniedziałku do niedzieli w godzinach 10:00-17:00. Ostatnie wejścia na trasę historyczną są o 16:30. Trasa ekstremalna dostępna we wtorki, czwartki i soboty o godzinie 16:00.

Ceny biletów: Trasa ekstremalna kosztuje 45 zł od osoby (dane z 2026 roku). Ceny pozostałych tras najlepiej sprawdzić na oficjalnej stronie www.osowka.pl lub zadzwonić pod numer 74 845 62 20, ponieważ mogą się różnić w zależności od sezonu i typu trasy.

Rezerwacje: Trasa historyczna nie wymaga wcześniejszej rezerwacji – można przyjść w godzinach otwarcia i dołączyć do grupy. Trasa ekstremalna i Ekspedycja Riese wymagają wcześniejszego umówienia się. Grupy zorganizowane powinny rezerwować termin z wyprzedzeniem.

Jak dojechać: Kompleks znajduje się przy ulicy Świerkowej 29d w Sierpnicy (gmina Głuszyca, powiat wałbrzyski). Dojazd samochodem jest najprostszy – z Wałbrzycha to około 20-25 km. Można też dojechać komunikacją publiczną do Głuszycy, a stamtąd taksówką lub na piechotę (około 3-4 km). Przy obiekcie jest parking.

Ile czasu zarezerwować: Na standardową trasę historyczną wystarczy godzina, góra półtorej z dojściem i powrotem. Jeśli planujesz trasę ekstremalną, zarezerwuj co najmniej 2 godziny. Ekspedycja Riese może zająć pół dnia.

Co zabrać ze sobą: Koniecznie ciepłą bluzę lub kurtkę, nawet latem. Wygodne obuwie – podłoże bywa mokre i śliskie. Latarka może się przydać, choć korytarze są oświetlone. Aparat fotograficzny dozwolony, ale bez statywu i lamp błyskowych w niektórych częściach.

Osówka znajduje się zaledwie kilometr od miejscowości Kolce i Sierpnica, w samym sercu Gór Sowich – idealne miejsce na łączenie zwiedzania podziemi z górskimi wędrówkami.

Co jeszcze zobaczyć w okolicy

Góry Sowie to region pełen podobnych obiektów z czasów wojny. W pobliżu znajdują się inne kompleksy projektu Riese – choć Osówka jest największa i najlepiej przygotowana do zwiedzania. Warto połączyć wizytę z wycieczką po okolicy.

Głuszyca, oddalona o kilka kilometrów, ma ciekawe centrum z kamieniczkami i lokalną gastronomią. W regionie jest też sporo szlaków turystycznych – zarówno dla spacerowiczów, jak i bardziej wymagających turystów górskich. Połączenie zwiedzania podziemi z górską wędrówką daje pełen obraz tego, czym są Góry Sowie.

Dla nocujących w okolicy dostępne są różne opcje – od agroturystyki (jak Gospodarstwo Sokołówka) po pensjonaty i hotele w Głuszycy czy Wałbrzychu. Biuro kompleksu chętnie podpowie, gdzie można się zatrzymać i dobrze zjeść.

Adres biura: Podziemne Miasto Osówka, ul. Świerkowa 29d, 58-340 Sierpnica. Kontakt: tel. 74 845 62 20, e-mail: [email protected]. Aktualne informacje o cenach, godzinach i dostępności tras najlepiej sprawdzić na stronie www.osowka.pl przed wizytą.