Kamienna zapora na Bystrzycy w Zagórzu Śląskim to masywna budowla, która od ponad wieku trzyma piętrzonych 8 milionów metrów sześciennych wody. Powstała w latach 1911-1914, tworząc przy okazji jedno z bardziej malowniczych jezior zaporowych w Sudetach. Co ciekawe, choć administracyjnie leży w Zagórzu Śląskim, fizycznie znajduje się bliżej Lubachowa, stąd czasem można spotkać się z nazwą „zapora lubachowska”.

To nie jest zwykły zbiornik retencyjny – pod taflą Jeziora Bystrzyckiego spoczywa zalana wieś Schlesiertal, a sama zapora pełni do dziś kilka funkcji naraz: chroni przed powodziami, produkuje energię elektryczną i dostarcza wodę pitną dla okolicznych miast.

Historia budowy zapory na Bystrzycy

Koniec XIX wieku przyniósł Dolnemu Śląskowi serię niszczycielskich powodzi. Dolina Bystrzycy regularnie wylewała, zalewając pola i osady. Rozwiązaniem miała być potężna zapora, która powstała w latach 1911-1914. Projekt był jak na tamte czasy imponujący – 44 metry wysokości, 230 metrów długości w koronie i 29 metrów szerokości u podstawy.

Budowlę wzniesiono z gnejsowych bloków kamiennych, co widać do dziś. Masywna konstrukcja przetrwała ponad sto lat, w tym wielką powódź z 1997 roku, kiedy to odegrała kluczową rolę w ograniczeniu skutków kataklizmu. Choć nie była w stanie całkowicie zatrzymać żywiołu, sama wytrzymała bez większych uszkodzeń.

Powstanie zapory oznaczało koniec dla wsi Schlesiertal (Śląska Dolina). Mieszkańców wysiedlono, a ostatnie budynki tej miejscowości, której początki sięgają połowy XVI wieku, zniknęły pod wodą. Podczas remontu zapory w 2016 roku, gdy spuszczono prawie całą wodę ze zbiornika, można było zobaczyć pozostałości starej wsi wciąż zalegające na dnie jeziora.

Co zobaczyć na zaporze w Zagórzu Śląskim

Korona zapory jest ogólnodostępna i można spokojnie przejść jej całą długość – tych 230 metrów nad czterdziestometrową przepaścią robi wrażenie. Z góry rozciąga się widok na całe Jezioro Bystrzyckie, które ciągnie się na 3,2 kilometra wzdłuż doliny. Jesienią, gdy buczyny mienią się złotymi barwami odbijającymi się w wodzie, klimat jest naprawdę wyjątkowy.

Przed wejściem na koronę stoją tablice informacyjne – jedna opisuje historię zapory, druga tłumaczy technologię produkcji energii elektrycznej. Na samej koronie zachowały się oryginalne elementy urządzeń pamiętające czasy budowy. Warto zwrócić uwagę na solidność wykonania – te gnejsowe bloki kamienne trzymają się bez zarzutu od ponad wieku.

Ze szczytu widać też, jak blisko korony sięga tafla jeziora – zaledwie kilka metrów dzieli wodę od krawędzi. Z drugiej strony zapory rozpościera się dolina Bystrzycy, a w dole pracuje niewielka elektrownia wodna w Lubachowie, która wykorzystuje spiętrzenie do produkcji prądu.

Jezioro Bystrzyckie – co warto wiedzieć

Zbiornik powstały po spiętrzeniu Bystrzycy ma około 51 hektarów powierzchni. W najgłębszych miejscach dochodzi do prawie 30 metrów. Jezioro jest wąskie – średnio 200 metrów szerokości, maksymalnie 480 metrów – ale za to długie, ciągnące się wzdłuż doliny między Górami Sowimi a Górami Wałbrzyskimi.

Wokół jeziora prowadzą szlaki turystyczne. Żółty szlak wiedzie brzegiem od wiszącej kładki przy hotelu Maria Antonina aż do zapory – to około 30 minut spokojnego spaceru. Czarny szlak prowadzi przez rezerwat przyrody „Góra Choina”, oferując bardziej leśną trasę. Drugi brzeg jeziora jest mniej uczęszczany i nie ma tam utwardzonej ścieżki, co warto wziąć pod uwagę planując powrót.

Nad Jeziorem Bystrzyckim znajdują się dwa kąpieliska, gdzie latem można bezpiecznie wchodzić do wody. Dostępne są też wypożyczalnie kajaków i rowerów wodnych dla tych, którzy chcą popływać po zbiorniku.

Wody Jeziora Bystrzyckiego spełniają wymagania II klasy czystości i stanowią źródło wody pitnej dla Dzierżoniowa, Bielawy i Pieszyc. Zbiornik może pomieścić około 8 milionów metrów sześciennych wody.

Dla kogo jest zapora wodna w Zagórzu Śląskim

To miejsce sprawdzi się praktycznie dla każdego. Rodziny z dziećmi docenią łatwy dostęp i możliwość spaceru po koronie zapory – nie jest to wymagający wysiłek, a widoki rekompensują każdy krok. Miłośnicy techniki znajdą tu ciekawy zabytek inżynierii z początku XX wieku, który wciąż pełni swoje funkcje.

Fani aktywnego wypoczynku mogą połączyć wizytę na zaporze z dłuższą wędrówką wokół jeziora lub dalej szlakami przez Góry Sowie. Dla fotografów najlepsze światło jest rano i późnym popołudniem, a najpiękniejsze kolory jesienią, gdy okoliczne lasy przybierają wszystkie odcienie złota i czerwieni.

Praktyczne informacje – dojazd, parking, czas zwiedzania

Dojazd do zapory jest prosty. Samochodem należy dojechać do Zagórza Śląskiego, a następnie kierować się w stronę jeziora. Najbliższy parking znajduje się przy ulicy Spacerowej, alternatywnie można zaparkować przy ulicy Wodnej 1, tuż za wiszącą kładką. Stamtąd do zapory prowadzi szeroka, brukowana droga wzdłuż brzegu jeziora – około 30 minut spaceru.

Wstęp na koronę zapory jest bezpłatny i dostępny przez cały rok. Nie ma określonych godzin otwarcia – można przyjść o dowolnej porze, choć oczywiście warto wybierać dzienne godziny dla bezpieczeństwa i lepszych widoków.

Na samo zwiedzanie zapory wystarczy 20-30 minut, ale warto zaplanować więcej czasu na spacer wokół jeziora. Pełna pętla brzegiem zajmuje około 2-3 godzin. Jeśli ktoś chce tylko zobaczyć zaporę i wrócić tym samym szlakiem, należy liczyć się z godziną spaceru w obie strony plus czas na podziwianie widoków.

W okolicy znajduje się kilka innych atrakcji, które można połączyć w jedną wycieczkę: wiszący most nad Bystrzycą przy hotelu Maria Antonina, rezerwat przyrody „Góra Choina”, a nieco dalej ruiny zamku Grodno. Całość tworzy dobry plan na kilkugodzinną lub całodniową wycieczkę po tej części Dolnego Śląska.

Dodatkowe atrakcje w okolicy zapory

Tuż przy parkingu, od którego zaczyna się spacer do zapory, znajduje się wisząca kładka nad Bystrzycą – niewielka, ale malownicza konstrukcja warta krótkiego postoju. Stąd zaczyna się też żółty szlak turystyczny prowadzący brzegiem jeziora.

Dla bardziej wytrwałych dostępny jest czarny szlak przez rezerwat „Góra Choina”, który oferuje bardziej dziką, leśną trasę z ciekawą florą i fauną. Rezerwat chroni fragmenty naturalnych lasów bukowych charakterystycznych dla Gór Sowich.

Elektrownia wodna w Lubachowie, położona tuż poniżej zapory, wciąż pracuje i wykorzystuje spiętrzenie do produkcji energii. Choć sama elektrownia nie jest ogólnodostępna, można ją zobaczyć z zewnątrz, schodząc nieco poniżej zapory.

Podczas wielkiej powodzi w 1997 roku zapora w Zagórzu Śląskim udowodniła swoją wartość. Pomimo ogromnych obciążeń konstrukcja przetrwała bez poważniejszych uszkodzeń, co świadczy o solidności wykonania sprzed ponad stu lat.

Warto też wiedzieć, że ostatni gruntowny remont zapory przeprowadzono w 2016 roku. Wtedy to ze zbiornika spuszczono niemal całą wodę, odsłaniając dno jeziora i pozostałości zalanej wsi Schlesiertal. Wydarzenie to przyciągnęło wielu ciekawskich, którzy mogli zobaczyć fragmenty starych fundamentów i innych reliktów dawnej osady.