Stara Kopalnia w Wałbrzychu to dawna kopalnia węgla kamiennego „Julia”, która po latach niszczenia przeszła spektakularną przemianę. Dziś na 4,5 hektara zrewitalizowanego terenu mieści się Centrum Nauki i Sztuki – miejsce, gdzie można zejść do podziemnych chodników, zobaczyć autentyczne maszyny górnicze i posłuchać opowieści ludzi, którzy naprawdę tutaj pracowali. To chyba jedyne takie miejsce w Polsce, gdzie historia przemysłu nie jest tylko martwą wystawą, ale żywą opowieścią.

Nie każdy wie, że pod Wałbrzychem wydrążono 254 kilometry tuneli. Kopalnia „Julia” była największą w mieście i w szczycie działalności zatrudniała kilka tysięcy pracowników.

Historia kopalni – od węgla do muzeum

Początki sięgają 1770 roku, kiedy w Wyższym Urzędzie Górniczym w Złotym Stoku zarejestrowano kopalnię pod nazwą „Fuchs”. Powstała z połączenia mniejszych zakładów wydobywczych na terenie Białego Kamienia – dzielnicy Wałbrzycha, gdzie obiekt stoi do dziś. Przez lata kopalnia rozrastała się, zmieniała nazwy i właścicieli. Po II wojnie światowej funkcjonowała jako KWK „Julia”, a przez pewien czas nosiła nawet nazwę „Thorez” na cześć francuskiego komunisty.

W 1997 roku wyjechał stąd ostatni wózek z węglem. Rok później zakończono likwidację wyrobisk. Kopalnia zaczęła popadać w ruinę – pustoszała, niszczała, zarastała. W części jednego z budynków udało się uruchomić niewielkie Muzeum Przemysłu i Techniki, ale to był zaledwie ułamek ogromnego kompleksu.

Prawdziwa metamorfoza rozpoczęła się w 2010 roku. Przez cztery lata trwała gigantyczna rewitalizacja – odrestaurowano jedenaście zabytkowych budynków, zabezpieczono autentyczne maszyny, przygotowano trasy zwiedzania. W listopadzie 2014 roku Stara Kopalnia otworzyła się dla zwiedzających jako nowoczesne centrum edukacyjno-kulturalne. W 2015 roku otrzymała tytuł „Zabytek zadbany” od Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

W latach 1945-1998 w Zagłębiu Wałbrzyskim pod ziemią zginęło 1031 górników. Praca w kopalni była jedną z najbardziej niebezpiecznych profesji.

Co można zobaczyć w Starej Kopalni

Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem i trwa około dwóch godzin. To nie jest spacer, gdzie się tylko patrzy – tu słucha się, zadaje pytania, dotyka sprzętu. Przewodnikami są często byli górnicy, którzy pracowali w kopalni „Julia”. Znają każdy zakamarek, pamiętają konkretne zdarzenia, potrafią opowiedzieć o pracy pod ziemią tak, że człowiek naprawdę to poczuje.

Trasa prowadzi przez kilka kluczowych punktów. Najpierw hale z kopalnianych parkiem maszynowym – ogromne urządzenia, które kiedyś wydobywały, transportowały i przetwarzały węgiel. Wszystko autentyczne, zachowane, opisane. Potem wieża widokowa, z której rozciąga się panorama całego terenu kopalni i Gór Wałbrzyskich. Stamtąd widać skalę tego miejsca.

Najbardziej klimatyczny fragment to zejście do podziemi. Trasa podziemna wiedzie przez dawną sztolnię ćwiczebną i historyczny chodnik, którym transportowano kamień na hałdę Wiesław. W środku zainscenizowano scenki przedstawiające górników przy pracy – z manekiny wyglądają naprawdę realistycznie. Podobnie jak szczury, które kręcą się po korytarzach. Niektóre aż za bardzo.

Pod ziemią można zobaczyć różne rodzaje obudowy chodników, zabezpieczeń, sprzętu używanego przez górników. Można nawet spróbować swoich sił z klasyczną „sercówką” – szuflą do węgla – i przerzucić kilka łopat do wagonika. Po kilku minutach takiej roboty człowiek rozumie, co znaczyła ciężka fizyczna praca w kopalni.

Dodatkowe atrakcje na terenie kompleksu

Stara Kopalnia to nie tylko muzeum górnictwa. Na terenie kompleksu działa Centrum Ceramiki Unikatowej – nawiązanie do tradycji wyrobu porcelany na Dolnym Śląsku. Można zapisać się na warsztaty ceramiczno-garncarskie i własnoręcznie stworzyć coś na kole garncarskim.

Dla rodzin z dziećmi przygotowano SOWĘ – Strefę Odkrywania, Wyobraźni i Aktywności. To interaktywna przestrzeń edukacyjna, gdzie najmłodsi mogą eksperymentować, bawić się i uczyć przez zabawę. Działa też Galeria Sztuki Współczesnej z czasowymi wystawami.

W historycznej Sztygarówce – budynku, gdzie kiedyś mieścili się sztygary nadzorujący pracę – obecnie funkcjonuje hostel. Można zarezerwować nocleg i przenocować w sercu dawnej kopalni. To ciekawy pomysł dla tych, którzy chcą spędzić więcej czasu w Wałbrzychu.

W XIX wieku przez Lisią Sztolnię – część kompleksu – pływali łodziami znamienici goście, m.in. król pruski Fryderyk Wilhelm III z żoną, późniejszy prezydent USA John Quincy Adams czy księżna Izabela Czartoryska, która opisała wizytę w pamiętnikach „Dyliżansem po Dolnym Śląsku”.

Dla kogo jest Stara Kopalnia w Wałbrzychu

To miejsce działa na różnych poziomach. Miłośnicy historii przemysłu znajdą tu autentyczne maszyny i szczegółowe opowieści o rozwoju górnictwa na Dolnym Śląsku. Rodziny z dziećmi mają interaktywne strefy i fascynujące zejście pod ziemię. Osoby zainteresowane architekturą poprzemysłową zobaczą udaną rewitalizację zabytkowych obiektów.

Warto przyjechać nawet jeśli ktoś nie interesuje się specjalnie górnictwem. Opowieści przewodników – zwłaszcza tych, którzy sami pracowali w kopalni – są na tyle żywe i osobiste, że wciągają każdego. To nie suche wykłady o technologii wydobycia, tylko prawdziwe historie ludzi.

Dzieci zazwyczaj są zachwycone zejściem pod ziemię i możliwością dotknięcia prawdziwego górniczego sprzętu. Dla nich to przygoda. Dla starszych – lekcja historii i szacunku dla ciężkiej pracy pokoleń górników.

Praktyczne informacje – ceny i godziny otwarcia

Stara Kopalnia jest czynna codziennie w godzinach 10:00-18:00. Wejścia odbywają się co pełną godzinę, ostatnie o 16:00. Zwiedzanie trwa około 2 godzin, więc warto zarezerwować sobie odpowiednio dużo czasu. Do tego doliczyć ewentualny czas oczekiwania na przewodnika.

Ceny biletów różnią się w zależności od wybranej trasy i ulg. Podstawowa trasa z przewodnikiem po Muzeum Przemysłu i Techniki to koszt normalny około 25-30 zł, ulgowy 20-25 zł (ceny mogą się zmieniać, najlepiej sprawdzić aktualne na stronie starakopalnia.pl). Wiele wystaw czasowych w Galerii Sztuki Współczesnej jest bezpłatnych – warto zapytać w Sztygarówce, co aktualnie można zobaczyć.

Grupy zorganizowane powinny wcześniej skontaktować się z recepcją pod numerem 74 667 09 70 lub mailem [email protected]. Dostępne są również zwiedzanie z przewodnikami anglojęzycznymi i niemieckojęzycznymi (do rezerwacji z wyprzedzeniem) oraz audioguidy w języku angielskim, niemieckim i czeskim.

Nocne zwiedzanie Starej Kopalni połączone z inscenizacjami historycznymi to specjalna oferta – zupełnie inna atmosfera niż w dzień. Warto śledzić informacje na stronie lub Facebooku obiektu, bo organizowane są też różne wydarzenia, w tym Festiwal Tradycji Górniczej Barbórka.

Jak dojechać do Starej Kopalni

Stara Kopalnia znajduje się w dzielnicy Wałbrzycha Biały Kamień, na terenie dawnej Kopalni Węgla Kamiennego „Julia”. Z centrum Wałbrzycha można dojechać komunikacją miejską – kilka linii autobusowych zatrzymuje się w pobliżu. Dla zmotoryzowanych jest parking.

Jeśli ktoś planuje zwiedzanie Dolnego Śląska, Stara Kopalnia dobrze łączy się z innymi atrakcjami regionu. Zamek Książ – największy dolnośląski zamek – znajduje się zaledwie kilka kilometrów dalej. W okolicy są też szlaki górskie, Palmiarnia w Wałbrzychu czy Podziemne Miasto Osówka.

Warto przeznaczyć na wizytę co najmniej pół dnia. Samo zwiedzanie zajmuje 2 godziny, ale jeśli ktoś chce zobaczyć dodatkowe wystawy, zajrzeć do strefy dla dzieci czy po prostu spokojnie pospacerować po terenie i poczuć klimat miejsca, może zostać dłużej. Na miejscu jest kawiarnia, więc można zrobić przerwę na kawę.

Stara Kopalnia to przykład tego, jak można tchnąć nowe życie w poprzemysłowe obiekty. Zamiast pozostawić je do zniszczenia, stworzono przestrzeń, która edukuje, zachwyca i przypomina o historii regionu. Dla Wałbrzycha – miasta, którego tożsamość przez dekady była związana z górnictwem – to miejsce ma szczególne znaczenie.